فیبر نوری ایران در مسیر بلوغ؛ 2 میلیون اتصال و چالش‌های بزرگ پیش رو

جلسه کنترل پروژه فیبر نوری با حضور وزیر ارتباطات، رئیس سازمان تنظیم مقررات و مدیران اپراتورهای مجری، تصویری نسبتا روشن از مهم‌ترین پروژه زیرساختی ارتباطات کشور ارائه کرد؛ پروژه‌ای که دولت چهاردهم تصمیم گرفته پس از سال‌ها تمرکز بر آمار پوشش، آن را به سمت «اتصال واقعی کاربران» هدایت کند. آن‌چه در این جلسه بیش از هر چیز به چشم می‌آمد، تلاش وزارت ارتباطات برای جبران عقب‌ماندگی مزمن شبکه ثابت کشور و بازگرداندن تعادل میان اینترنت ثابت و سیار بود.

بر اساس آمارهای ارائه‌شده در این نشست، پوشش شبکه فیبر نوری در کشور از حدود 8 میلیون پوشش به بیش از 11.3 میلیون پوشش رسیده و رشد حدود 40 درصدی را تجربه کرده است. اما مهم‌تر از توسعه پوشش، جهش در بخش اتصال است؛ بخشی که سال‌ها نقطه ضعف اصلی پروژه فیبر نوری محسوب می‌شد. به گفته مسئولان وزارت ارتباطات، تعداد اتصال‌های واقعی فیبر نوری از حدود 330 هزار اتصال به بیش از 2 میلیون اتصال افزایش یافته است. آماری که از نگاه سیاست‌گذاران، نشان می‌دهد پروژه از مرحله ساخت زیرساخت عبور کرده و وارد مرحله بهره‌برداری واقعی شده است.

تغییر راهبرد؛ پایان عصر آمارهای پوشش

یکی از مهم‌ترین موضوعات مطرح‌شده در جلسه، بازطراحی کامل پروژه فیبر نوری براساس تکالیف برنامه هفتم توسعه بود. حمید فتاحی، رئیس سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی، توضیح داد که نگاه وزارت ارتباطات از ثبت صرف آمار پوشش به ایجاد اتصال واقعی تغییر کرده است.

این تغییر رویکرد دلیل مشخصی دارد. طی سال‌های گذشته میلیون‌ها خانوار در محدوده پوشش فیبر نوری قرار گرفتند، اما لزوما به این سرویس متصل نشدند. نتیجه آن شد که شکاف بزرگی میان آمار پوشش و میزان استفاده واقعی به وجود آمد. اکنون وزارت ارتباطات می‌گوید شاخص بهره‌وری پروژه که نسبت اتصال به پوشش را اندازه‌گیری می‌کند، بیش از 340 درصد رشد کرده است.

در همین راستا، کلان‌شهرها و مراکز استان‌ها به اولویت نخست پروژه تبدیل شده‌اند؛ چراکه بخش عمده ناترازی میان مصرف اینترنت ثابت و همراه در همین مناطق مشاهده می‌شود.

خداحافظی تدریجی با سیم مسی

یکی دیگر از محورهای کلیدی جلسه، پروژه مهاجرت از شبکه مسی به فیبر نوری یا همان «سوپ» بود؛ طرحی که با محوریت شرکت مخابرات ایران دنبال می‌شود.

هدف اصلی این پروژه جایگزینی تدریجی زیرساخت‌های قدیمی مبتنی بر سیم مسی با شبکه فیبر نوری است. به اعتقاد مدیران حوزه ارتباطات، بخش قابل توجهی از مشکلات کیفیت و سرعت اینترنت ثابت کشور ریشه در فناوری‌های قدیمی دارد و بدون کنار گذاشتن شبکه مسی، رسیدن به استانداردهای جدید ممکن نخواهد بود.

هم‌زمان برای جلوگیری از شکل‌گیری انحصار در شبکه جدید، مصوبات مربوط به بیت‌استریم نیز به تصویب رسیده تا سایر اپراتورها بتوانند روی زیرساخت مخابرات خدمات خود را ارائه دهند و رقابت در بازار حفظ شود.

اینترنت ثابت باید به جایگاه واقعی خود برگردد

در این جلسه، سید ستار هاشمی وزیر ارتباطات نیز بار دیگر روی یکی از مهم‌ترین اهداف دولت تاکید کرد؛ تغییر نسبت فعلی ترافیک اینترنت ثابت و همراه.

به گفته وزیر ارتباطات، در حال حاضر حدود 80 درصد ترافیک ارتباطی کشور روی شبکه موبایل و تنها حدود 20 درصد روی شبکه ثابت قرار دارد؛ نسبتی که با الگوی بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته تفاوت دارد.

هدف وزارت ارتباطات این است که این نسبت در سال‌های آینده به حدود 50 درصد ترافیک ثابت و 50 درصد ترافیک سیار برسد. اتفاقی که بدون توسعه گسترده فیبر نوری عملا امکان‌پذیر نخواهد بود.

مدیرعامل شرکت مخابرات ایران نیز در همین زمینه از «ناترازی 15 ساله ارتباطات ثابت» سخن گفت و تاکید کرد طی یک دهه و نیم گذشته، توسعه ارتباطات همراه بسیار سریع‌تر از شبکه ثابت بوده است. به گفته محمد جعفرپور، جبران این عقب‌ماندگی نیازمند چند سال سرمایه‌گذاری مستمر است.

مدارس در اولویت؛ جهش از 661 به 9 هزار اتصال

یکی از بخش‌های قابل توجه گزارش‌های ارائه‌شده به اتصال مدارس اختصاص داشت. وزارت ارتباطات اعلام کرد تعداد مدارس متصل به فیبر نوری از 661 مدرسه به بیش از 9 هزار مدرسه افزایش یافته است.

برای دستیابی به این هدف، مشوق‌هایی برای اپراتورها در نظر گرفته شده تا اتصال مدارس با سرعت بیشتری انجام شود. همچنین برنامه تکمیلی اپراتورها برای سال‌های 1405 و 1406 نیز به وزارت ارتباطات ارائه شده است.

سه مانع بزرگ پروژه فیبر نوری ایران

اگرچه آمارهای رشد پروژه امیدوارکننده به نظر می‌رسند، اما تقریبا همه سخنرانان جلسه روی یک موضوع مشترک تاکید داشتند: توسعه فیبر نوری ایران بدون حل مشکلات اقتصادی دوام نخواهد داشت.

وزیر ارتباطات صراحتا اعلام کرد توسعه پایدار نیازمند اقتصاد پایدار است و نمی‌توان با سیاست‌های دستوری و تعرفه‌های غیرواقعی، اپراتورها را به سرمایه‌گذاری بیشتر تشویق کرد. به گفته او، اگر جذابیت اقتصادی این صنعت از بین برود، در آینده نه‌تنها توسعه‌ای رخ نخواهد داد بلکه کیفیت شبکه فعلی نیز با مشکل مواجه می‌شود.

در کنار مسئله تامین مالی، صندوق توسعه فیبر نوری نیز به یکی از چالش‌های اصلی تبدیل شده است. وزارت ارتباطات معتقد است بخشی از مشکلات حقوقی و ساختاری این صندوق باید تا پایان مهرماه تعیین تکلیف شود تا منابع مالی سریع‌تر در اختیار اپراتورها قرار گیرد.

اما شاید جدی‌ترین مانع اجرایی پروژه، همچنان شهرداری‌ها باشند. به گفته مسئولان، در شهرهایی مانند مشهد، شیراز و تبریز بخش مهمی از اختلافات حل شده، اما تهران همچنان گلوگاه اصلی توسعه فیبر محسوب می‌شود. مدیرعامل مخابرات نیز تاکید کرد عدم همکاری شهرداری تهران باعث کند شدن روند توسعه شده و انتظار می‌رود مدیریت شهری پایتخت در این زمینه همکاری بیشتری داشته باشد.

«نورا»؛ اتاق فرمان جدید پروژه فیبر نوری ایران

وزارت ارتباطات برای کنترل بهتر پروژه سامانه‌ای با نام «نورا» طراحی کرده است؛ سامانه‌ای که قرار است تمام اطلاعات مربوط به پوشش، اتصال، پرداخت‌ها و پیشرفت اپراتورها را به‌صورت یکپارچه نمایش دهد.

به گفته حمید فتاحی، سامانه‌های قبلی پاسخگوی نیاز پروژه نبودند و به همین دلیل نورا از ابتدا طراحی شده است. قرار است این سامانه به مهم‌ترین ابزار نظارتی پروژه فیبر نوری ایران تبدیل شود و امکان پایش لحظه‌ای عملکرد مجریان را فراهم کند.

یک پرسش مهم؛ چرا هنوز مردم فیبر نوری را حس نمی‌کنند؟

با وجود همه آمارهای امیدوارکننده‌ای که در این جلسه ارائه شد، یک سؤال مهم همچنان بی‌پاسخ مانده است: اگر اتصال‌های فیبر نوری بیش از 500 درصد رشد کرده و میلیون‌ها خانوار زیر پوشش قرار گرفته‌اند، چرا بخش بزرگی از کاربران هنوز اثر ملموسی از این تحول در زندگی روزمره خود احساس نمی‌کنند؟

واقعیت این است که موفقیت پروژه فیبر نوری را نمی‌توان فقط با تعداد پوشش یا اتصال سنجید. آن‌چه در نهایت برای مردم اهمیت دارد، دسترسی ساده، قیمت منطقی، کیفیت پایدار و تجربه‌ای متفاوت نسبت به اینترنت فعلی است. تا زمانی که هزینه اتصال برای بسیاری از خانوارها بالا باشد، فرآیند نصب در برخی شهرها با موانع اداری مواجه شود و بخش قابل توجهی از زیرساخت ایجادشده به مرحله بهره‌برداری واقعی نرسد، فاصله میان آمارهای رسمی و تجربه کاربران همچنان پابرجا خواهد ماند.

پروژه فیبر نوری بدون تردید مهم‌ترین طرح ارتباطی کشور است، اما موفقیت نهایی آن نه در جلسه‌های کنترل پروژه، بلکه در خانه‌های مردم و روی مودم‌هایی سنجیده می‌شود که واقعا به فیبر نوری متصل شده‌اند.