این بزرگ‌ترین و دقیق‌ترین تصویر از مرکز کهکشان راه شیری است که تا به امروز ثبت شده است!

تلسکوپ فضایی اقلیدس (Euclid) متعلق به آژانس فضایی اروپا (ESA) موفق شده است بزرگ‌ترین و دقیق‌ترین تصویر نور مرئی ثبت‌شده از برآمدگی مرکزی کهکشان راه شیری (Galactic Bulge) را به ثبت برساند؛ ناحیه‌ای که به‌دلیل تراکم فوق‌العاده زیاد ستارگان، از آن با عنوان «قلب شلوغ کهکشان» نیز یاد می‌شود.

این تصویر خیره‌کننده که به‌صورت یک موزاییک عظیم تهیه شده، بیش از ۶۰ میلیون ستاره را در کنار سحابی‌ها و خوشه‌های ستاره‌ای به نمایش می‌گذارد. دانشمندان معتقدند این داده ارزشمند می‌تواند نقش مهمی در تأیید وجود سیاره‌های فراخورشیدی از طریق پدیده «ریزهمگرایی گرانشی» (Microlensing) ایفا کند و همچنین امکان اندازه‌گیری دقیق‌تر جرم این سیارات را فراهم سازد.

تلسکوپ اقلیدس؛ تلسکوپی که فراتر از مأموریت اصلی خود عمل کرد

اگرچه تلسکوپ اقلیدس در ابتدا با هدف مطالعه میلیاردها کهکشان دوردست و بررسی ماهیت ماده تاریک و انرژی تاریک طراحی شده بود، اما دوربین نور مرئی آن از حساسیتی برخوردار است که می‌تواند ستارگان منفرد در مرکز راه شیری را نیز با جزئیات بالا ثبت کند؛ آن هم در منطقه‌ای که هم بسیار پرنور است و هم تراکم ستاره‌ای فوق‌العاده بالایی دارد. این توانایی باعث شده اقلیدس بدون آنکه تحت تأثیر نور شدید مرکز کهکشان قرار بگیرد، تصویری کم‌نظیر از این ناحیه ثبت کند.

ثبت تصویر در تنها ۲۶ ساعت

در سوم فروردین ۱۴۰۴ (برابر با ۲۳ مارس ۲۰۲۵) تلسکوپ اقلیدس مأموریت رصد مرکز کهکشان راه شیری را آغاز کرد. تنها طی ۲۶ ساعت، این تلسکوپ موفق شد تصویری عظیم از این ناحیه تهیه کند. این تصویر از ترکیب ۹ نوردهی مجزا (Pointing) توسط دوربین نور مرئی اقلیدس ساخته شده است؛ به‌طوری که هر نوردهی، محدوده‌ای از آسمان را پوشش می‌دهد که از اندازه کامل قرص ماه نیز بزرگ‌تر است.

وسعتی فراتر از هابل

کیفیت تصاویر ثبت‌شده توسط اقلیدس با تصاویر تلسکوپ فضایی هابل قابل مقایسه است، اما تفاوت مهمی میان این دو وجود دارد. هر تصویری که اقلیدس تنها در چند ساعت ثبت می‌کند، محدوده‌ای ۲۷۰ برابر بزرگ‌تر از میدان دید هابل را پوشش می‌دهد. علاوه بر این، سرعت تصویربرداری آن نیز بسیار بیشتر است. برای درک بهتر این موضوع، رصدخانه Keck برای ثبت همین موزاییک عظیم به حدود ۲ هزار ساعت زمان رصد نیاز داشت.

تصویری که می‌تواند به کشف سیاره‌های جدید کمک کند

این تصویر جدید، علاوه بر بیش از ۶۰ میلیون ستاره، سحابی‌ها و خوشه‌های ستاره‌ای متعددی را نیز در یکی از پرتراکم‌ترین بخش‌های کهکشان راه شیری ثبت کرده است؛ منطقه‌ای که یکی از بهترین مکان‌ها برای جست‌وجوی سیاره‌های فراخورشیدی با استفاده از روش ریزهمگرایی گرانشی محسوب می‌شود.

ژان فیلیپ بولیو، سرپرست این پروژه رصدی، در این‌باره می‌گوید:

«برای ثبت پدیده‌های ریزهمگرایی باید مناطقی از آسمان را رصد کرد که تراکم ستاره‌ای بسیار بالایی دارند؛ مانند نواحی نزدیک به مرکز کهکشان. طی ۲۰ سال گذشته، نزدیک به ۳۰۰ سیاره فراخورشیدی با استفاده از این روش و توسط تلسکوپ‌های زمینی کشف شده‌اند که همگی در همین بخش از راه شیری قرار داشته‌اند. تصویر جدید اقلیدس شامل ۵۱ سامانه سیاره‌ای شناخته‌شده است و در آینده نیز به مطالعه بسیاری از سامانه‌های تازه‌کشف‌شده کمک خواهد کرد.»

اندازه‌گیری دقیق‌تر جرم سیاره‌ها

پدیده ریزهمگرایی گرانشی معمولاً به چندین هفته رصد پیوسته نیاز دارد؛ بنابراین اقلیدس در این مأموریت کوتاه موفق به کشف رویداد جدیدی نشده است.

اما ارزش واقعی این داده‌ها در جای دیگری نهفته است. این تصاویر اطلاعات مرجعی را فراهم می‌کنند که پژوهشگران می‌توانند از آن برای محاسبه دقیق‌تر جرم سیاره‌های شناخته‌شده و همچنین سیاره‌هایی که در آینده کشف خواهند شد، استفاده کنند.

ناتالیا رکتسینی، سرپرست انتشار این داده‌ها، توضیح می‌دهد:

«اقلیدس تنها در مدت ۲۴ ساعت، از تمام ستارگانی که در آینده رویدادهای ریزهمگرایی آن‌ها توسط تلسکوپ فضایی رومن ثبت خواهد شد، تصویربرداری کرده است؛ آن هم پیش از اینکه ستاره‌ها و سیاره‌ها در راستای دید زمین هم‌تراز شوند. بنابراین هر زمان تلسکوپ رومن رویداد جدیدی را ثبت کند، پژوهشگران می‌توانند با مراجعه به تصاویر اقلیدس، وضعیت ستارگان را پیش از وقوع هم‌پوشانی بررسی کنند.»

تلسکوپ فضایی Nancy Grace Roman قرار است تا پایان سال جاری میلادی به فضا پرتاب شود.

گنجینه‌ای ارزشمند برای مأموریت‌های آینده

در عمل، تصاویر ثبت‌شده توسط اقلیدس به یک آرشیو مرجع برای مأموریت‌های فضایی آینده تبدیل خواهند شد؛ آرشیوی که امکان مطالعه دقیق‌تر سیاره‌های فراخورشیدی و اندازه‌گیری با دقت بالاتر جرم آن‌ها را فراهم می‌کند.

والریا پتورینو، دانشمند پروژه اقلیدس در آژانس فضایی اروپا، نیز درباره اهمیت این داده‌ها می‌گوید:

«اقلیدس تنها در ۲۴ ساعت توانست نمایی وسیع، شفاف و منحصربه‌فرد از مرکز کهکشان راه شیری ثبت کند. این داده‌ها تنها برای مطالعه سیاره‌های فراخورشیدی کاربرد ندارند، بلکه در پژوهش‌هایی درباره کوتوله‌های قهوه‌ای، سامانه‌های ستاره‌ای دوتایی، حرکت ستارگان و همچنین بررسی توزیع غبار میان‌ستاره‌ای در کهکشان نیز مورد استفاده قرار خواهند گرفت.»

ثبت این تصویر بار دیگر نشان می‌دهد که مأموریت اقلیدس، فراتر از اهداف اولیه خود، می‌تواند به یکی از ارزشمندترین منابع داده برای مطالعه ساختار کهکشان راه شیری و کشف سیاره‌های فراخورشیدی در سال‌های آینده تبدیل شود. این تصویر را با بالاترین کیفیت می‌توانید از اینجا در فرمت JPG و از اینجا با فرمت TIF دانلود کنید.